مقدمه و اهمیت موضوع

تعمیرات آبرو ناودانی سوله،       سامانه جمع آوری و هدایت آب باران در سوله که در میان استادکاران و سازندگان با نام آبرو یا ناودانی شناخته می شود، یکی از اجزای به ظاهر ساده اما بسیار سرنوشت ساز در پایداری و دوام سازه است. بسیاری از کارفرمایان و بهره برداران در ابتدای ساخت سوله تمام تمرکز خود را بر اسکلت فلزی، پوشش سقف و دیوارها می گذارند و به آبرو به عنوان یک جزییات فرعی نگاه می کنند. همین نگاه سطحی باعث می شود در سال های بعد با هزینه های بسیار سنگین ناشی از نفوذ آب، زنگ زدگی، پوسیدگی ورق ها، تخریب عایق ها، آسیب به ماشین آلات، مواد اولیه و محصول نهایی و حتی سست شدن پی در اثر آب شستگی مواجه شوند.

سوله به دلیل دهانه بزرگ و مساحت بسیار زیاد سقف، در هر بارش حجم عظیمی از آب را جمع می کند. اگر این حجم عظیم به درستی و در زمان کوتاه تخلیه نشود، به صورت سرریز از لبه ها به داخل سالن نفوذ می کند یا در محل اتصال سقف و دیوار باقی می ماند و به تدریج سازه را از درون می خورد. به همین دلیل شناخت دقیق، بازرسی منظم و تعمیر اصولی آبرو ناودانی سوله یک ضرورت فنی و اقتصادی است نه یک کار اختیاری.

 

کالبدشناسی سامانه آبرو در سوله

برای تعمیر درست باید ابتدا اجزای سامانه را بشناسیم. این سامانه تنها یک کانال فلزی نیست بلکه مجموعه ای از قطعات است که با هم کار می کنند. بدنه اصلی آبرو که وظیفه اصلی آن جمع آوری آب جاری شده از سطح سقف سوله و انتقال آن به صورت افقی است. تکیه گاه ها و بست های نگهدارنده که آبرو را به لبه پرلین لبه بام یا به دستک های فلزی جوش داده شده به ستون متصل می کنند و وزن آبرو به همراه وزن آب و برف را تحمل می کنند. درزهای طولی و عرضی که محل اتصال دو قطعه آبرو به یکدیگر است و حساس ترین نقطه برای نشتی به شمار می رود. کف شور یا قیفی خروجی که در کف آبرو نصب می شود و آب را از حالت افقی به حالت قائم وارد لوله می کند.

لوله های قائم ناودانی که آب را از بالا تا نزدیک زمین یا تا کانال دفع محوطه هدایت می کنند. زانویی ها و تبدیل ها که تغییر مسیر لوله را ممکن می سازند. توری آشغال گیر که در دهانه کف شور قرار می گیرد و مانع ورود برگ، شاخه و ضایعات به داخل لوله قائم می شود. هرگونه ضعف، گرفتگی یا شکستگی در هر یک از این اجزا می تواند کل سامانه را از کار بیندازد.

 

گونه شناسی انواع آبروهای رایج در سوله ها

شناخت گونه آبرو به انتخاب روش درست تعمیر کمک زیادی می کند.

یک، آبروهای روکار لبه ای. این گونه در انتهایی ترین لبه سقف و در بیرون از دیوار سوله نصب می شود. دسترسی به آن برای بازدید و تعمیر آسان است و نشتی آن به سرعت دیده می شود. معمولا به شکل چهارگوش یا نیم گرد ساخته می شود.

دو، آبروهای توکار یا مخفی یا داخلی. این گونه در محل دره بین دو سقف شیب دار به هم چسبیده یا در داخل یک جعبه فلزی که در لبه بام تعبیه شده قرار می گیرد. از نظر زیبایی و معماری تمیزتر است اما تعمیر آن دشوارتر است. نشتی آن دیرتر دیده می شود و معمولا زمانی متوجه آن می شویم که سقف کاذب یا عایق پشم شیشه کاملا خیس شده است.

سه، آبروهای جعبه ای یا مستطیلی. به دلیل ظرفیت بسیار بالا و مقاومت خمشی مناسب در برابر وزن آب و برف، پرکاربردترین گونه در سوله های صنعتی بزرگ است. این گونه دارای دو گوشه قائم در کف است که محل تجمع رسوب و لجن و همچنین محل تمرکز تنش است و نیاز به جوشکاری یا خم کاری بسیار دقیق دارد.

چهار، آبروهای نیم گرد یا نیم دایره. به دلیل نداشتن گوشه تیز، جریان آب در آن روان تر است و رسوب و گل و لای کمتر در آن ته نشین می شود. ساخت آن نیاز به نورد دارد و کمی هزینه بر تر است اما عمر مفید آن بیشتر است.

 

جنس های مورد استفاده

رایج ترین جنس، ورق فولادی گالوانیزه گرم است که روی آن با لایه ای از فلز روی پوشیده شده تا در برابر زنگ زدگی مقاوم شود. ضخامت معمول از شش دهم میلی متر تا یک و نیم میلی متر است که برای سوله های بزرگ ضخامت یک میلی متر به بالا توصیه می شود. نوع دوم ورق گالوانیزه رنگی است که علاوه بر لایه روی، یک لایه رنگ کوره ای نیز دارد و مقاومت بیشتری در برابر آفتاب و رطوبت دارد. نوع سوم ورق آلومینیومی است که بسیار سبک و مقاوم در برابر خوردگی است اما قیمت بالاتری دارد و جوشکاری آن تخصصی است. در محیط های بسیار خورنده مانند صنایع شیمیایی، لبنی، دامداری های صنعتی و مناطق نزدیک دریا از ورق استیل یا ورق گالوانیزه با پوشش های ویژه استفاده می شود.

ریشه های اصلی خرابی و فرسودگی آبرو

برای اینکه تعمیر ما ماندگار باشد باید علت اصلی خرابی را پیدا و حذف کنیم.

نخست، گرفتگی و انباشت آلودگی. برگ درختان، گرد و خاک صنعتی، دوده، فضولات پرندگان، تکه های جدا شده عایق سقف، ابزار جا مانده از زمان نصب و حتی لانه پرندگان به مرور در کف آبرو و به ویژه در دهانه کف شور جمع می شود. این توده مانع حرکت آب می شود و باعث می شود آب برای ساعت ها و حتی روزها در آبرو بماند. ماندن آب مساوی است با افزایش وزن سازه نگهدارنده و شروع زنگ زدگی.

دوم، شیب بندی نادرست یا تغییر شیب در اثر زمان. آبرو برای حرکت آب به سمت خروجی باید شیب طولی یکنواخت و ملایم داشته باشد. معمولا سه تا پنج میلی متر افت ارتفاع در هر یک متر طول کافی است. اگر در زمان نصب این شیب رعایت نشود یا بست های نگهدارنده در اثر فشار برف، وزن آب راکد یا ضربه خم شوند، آب در بخشی از مسیر به صورت حوضچه راکد می ماند.

سوم، پوسیدگی و خوردگی شیمیایی. این شایع ترین علت تعویض آبرو است. اگر پوشش روی ورق در اثر خراش، جوشکاری یا سایش از بین برود، فولاد زیرین در تماس با آب و اکسیژن به سرعت زنگ می زند. در محیط های صنعتی که بخارات اسیدی یا قلیایی در هوا وجود دارد سرعت خوردگی چند برابر می شود. ابتدا سوراخ های بسیار ریز سوزنی ایجاد می شود و سپس به پارگی بزرگ تبدیل می شود.

ادامه

چهارم، باز شدن درزها و ترک خوردن جوش ها. آبروها از قطعات دو تا شش متری تشکیل می شوند. محل اتصال این قطعات با همپوشانی، پرچ، پیچ، جوش یا لحیم آب بندی می شود. انبساط و انقباض روزانه و فصلی ناشی از گرما و سرما، لرزش سوله در اثر باد شدید و کارکرد جرثقیل سقفی، تنش زیادی به این درزها وارد می کند و به مرور باعث باز شدن آن ها می شود.

پنجم، آسیب های مکانیکی و ضربه. سقوط شاخه درخت، تردد کارگران بر روی لبه سقف بدون تخته زیرپایی، نصب غیر اصولی کابل برق یا لوله بر روی آبرو، ریزش تگرگ درشت و انباشت برف و یخ می تواند باعث دفرمه شدن، له شدگی یا پارگی آبرو شود.

ششم، ضعف در طراحی اولیه. انتخاب عرض و عمق کم برای آبرو نسبت به مساحت سقف و شدت بارش منطقه، در نظر گرفتن تعداد کم لوله قائم، انتخاب قطر کم برای لوله های قائم، و پیش بینی نکردن توری آشغال گیر، باعث می شود سامانه حتی در حالت کاملا سالم نیز جوابگوی حجم آب نباشد و دائما سرریز کند. سرریز مداوم به مرور باعث خرابی دیوار و پی می شود.

هفتم، عدم اجرای لبه برگردان یا لب آبریز. در آبروهای استاندارد لبه بیرونی باید کمی بلندتر و دارای یک خم به سمت داخل باشد تا در بارش های شدید و بادخیز آب به بیرون پرتاب نشود.

 

نشانه های هشدار دهنده که باید جدی گرفته شود

بازدید دوره ای باید به دنبال این نشانه ها باشد. لکه های قهوه ای زنگ زدگی و تغییر رنگ ورق به سفید گچی که نشانه از بین رفتن لایه روی است. جمع شدن آب و مشاهده حوضچه های کوچک بعد از گذشت چند ساعت از پایان بارش. چکه کردن آب از زیر آبرو یا از محل اتصال لوله قائم به کف شور در هنگام بارندگی. نم زدگی، شوره سفید و پوسته شدن رنگ بر روی دیوار زیر آبرو. رشد خزه، جلبک و حتی گیاهان کوچک در داخل کانال که نشانه ماندن طولانی رطوبت است. بوی نم و رطوبت در داخل سوله نزدیک دیوارها. شنیده شدن صدای شرشر غیر عادی در هنگام بارش. خم شدن، موج برداشتن یا آویزان شدن بخشی از آبرو نسبت به خط تراز.

 

مراحل بازرسی تخصصی پیش از هرگونه تعمیر

هرگز بدون بازرسی دقیق اقدام به تعمیر نکنید زیرا ممکن است علت اصلی پنهان بماند.

گام نخست، بازرسی چشمی در هوای خشک و روشن. تمام طول آبرو را از ابتدا تا انتها با دقت نگاه کنید. از نردبان استاندارد یا بالابر نفربر ایمن استفاده کنید. محل های اتصال، کف آبرو و پشت بست ها را با چراغ قوه بررسی کنید.

گام دوم، پاکسازی اولیه برای نمایان شدن عیوب. با جارو دستی، کاردک پلاستیکی و دستکش ضخیم، آلودگی های سطحی را کنار بزنید تا سوراخ های ریز دیده شود.

گام سوم، آزمون جریان آب. پس از پاکسازی، با شلنگ آب را با فشار کم در بالاترین نقطه آبرو رها کنید و حرکت آن را تا خروجی دنبال کنید. محل هایی که آب جمع می شود نشان دهنده افت شیب است. محل هایی که چکه می کند نشان دهنده سوراخ یا درز باز است. این آزمون را برای هر دهانه خروجی جداگانه انجام دهید.

گام چهارم، بررسی بست ها و تکیه گاه ها. شل بودن، زنگ زدگی، خم شدن یا کنده شدن بست ها را کنترل کنید. فاصله بست ها نباید از نود سانتی متر بیشتر شود. یک بست شل می تواند کل تراز آبرو را به هم بزند.

گام پنجم، بررسی لوله های قائم و زانویی ها. بسیاری از گرفتگی ها در زانوی اول لوله قائم اتفاق می افتد. با ضربه آرام به بدنه لوله می توان پر بودن آن را حدس زد.

گام ششم، مستند سازی. محل دقیق خرابی ها را با عکس و علامت گذاری با ماژیک ضد آب یادداشت کنید تا برآورد مصالح و زمان دقیق باشد.

 

نکات ایمنی که رعایت آن حیاتی است

کار در ارتفاع لبه سوله خطر سقوط مرگبار دارد. حتما از کمربند ایمنی تمام بدن متصل به نقطه ثابت و مطمئن سازه، کلاه ایمنی، کفش ایمنی آجدار، دستکش کار برزنتی و عینک ایمنی استفاده کنید. در روزهای بارانی، بادی شدید، یخبندان و رطوبت بالا کار را متوقف کنید. برق ابزارهای برقی را از نظر اتصال بدنه بررسی کنید. در هنگام جوشکاری در مجاورت عایق های ساندویچ پانل، حتما عایق را با پتوی نسوز بپوشانید و کپسول آتش نشانی در دسترس داشته باشید. هرگز به تنهایی در ارتفاع کار نکنید.

 

ابزار و مصالح مورد نیاز برای تعمیر اصولی

ابزار شامل جارو سیمی، کاردک فلزی و پلاستیکی، فرچه سیمی دستی و گرد، برس، سطل، دستمال تنظیف، چکش لاستیکی، انبردست، قیچی ورق بر دستی و برقی، دریل، دستگاه جوش برق با آمپر پایین یا دستگاه جوش مقاومتی، هویه لحیم کاری بزرگ چکشی، متر نواری، تراز دستی و ریسمان بنایی.

مصالح شامل ورق گالوانیزه هم ضخامت یا ضخیم تر از آبروی موجود، چسب آب بندی مخصوص فلز از نوع پلی اورتان یا پایه قیری الاستومری با کیفیت، نوار درزگیر آلومینیومی با لایه قیری پشت چسب دار، پرچ سر پهن آلومینیومی ضد زنگ، پیچ خودکار سرمته واشردار، اسپری ضد زنگ سرد گالوانیزه، رنگ رویه محافظ مخصوص فضای بیرونی، توری آشغال گیر فلزی گالوانیزه و خمیر درزگیر.

 

روش های تخصصی تعمیر بر اساس شدت خرابی

یک، لایروبی و تمیزکاری کامل. ساده ترین و در عین حال موثرترین اقدام است. تمام برگ ها، گل و لای و رسوبات را با کاردک و فرچه خارج کنید. کف و دیواره ها را با برس سیمی تمیز کنید تا زنگ زدگی سطحی برداشته شود. دهانه خروجی و توری آن را کاملا باز کنید.

دو، آب بندی درزها و اتصالات باز شده. اگر بدنه سالم است و فقط درزها نشت می کند، نیازی به تعویض نیست. محل درز را کاملا خشک و تمیز و عاری از چربی کنید. با سمباده نرم، اطراف درز را کمی زبر کنید تا چسبندگی بهتر شود. ابتدا یک لایه چسب آب بندی پلی اورتان را به صورت یکنواخت در داخل درز بزنید. سپس نوار درزگیر آلومینیومی قیری را روی آن بچسبانید و با غلتک کوچک لاستیکی فشار دهید تا حباب هوا نماند. همپوشانی ورق ها باید حداقل ده سانتی متر و در جهت جریان آب باشد یعنی ورق بالادست روی ورق پایین دست قرار گیرد.

سه، ترمیم سوراخ ها و پوسیدگی های کوچک و متوسط. سوراخ های کوچک تر از یک سکه را می توان با وصله گذاری ترمیم کرد. اطراف سوراخ را تا رسیدن به فلز سالم و براق و سفید تمیز کنید. یک تکه ورق گالوانیزه بزرگتر از سوراخ به اندازه حداقل سه سانتی متر از هر طرف بزرگتر ببرید. لبه های وصله را کمی خم کنید تا تیز نباشد و دست را نبرد. پشت وصله و اطراف سوراخ را چسب آب بندی بزنید، وصله را قرار دهید و با پرچ ضد زنگ در چهار طرف محکم کنید. سپس دور تا دور وصله را مجددا با چسب آب بندی بپوشانید.

ادامه

چهار، جوشکاری و تعویض بخشی یا موضعی. اگر بخشی از کف آبرو به طول کمتر از یک متر کاملا پوسیده باشد، بهتر است آن قطعه بریده و تعویض شود. محل برش را به صورت مستطیل منظم علامت بزنید. با قیچی ورق بر، قسمت پوسیده را جدا کنید. قطعه جدید را با دقت به همان ابعاد ببرید و با همپوشانی مناسب حداقل پنج سانتی متر از هر طرف در محل قرار دهید. اتصال را با جوش نقطه ای یا جوش پیوسته با آمپر پایین انجام دهید تا ورق سوراخ نشود.

پنج، اصلاح شیب بندی و تراز. این کار نیاز به دقت دارد. با تراز دستی بلند یا با ریسمان کشی، شیب موجود را اندازه گیری کنید. اگر افتادگی به دلیل شل شدن بست ها باشد، بست ها را باز کرده، محل نصب را با ورق تقویتی یا پروفیل کمکی تقویت کنید و با تنظیم ارتفاع بست، شیب یکنواخت ایجاد کنید. فاصله بست ها در آبروهای سوله نباید بیشتر از نود سانتی متر باشد. در دهانه های بلند، استفاده از بست های آویز قابل تنظیم با پیچ و مهره توصیه می شود. اگر سازه نگهدارنده خود خم شده باشد، باید ابتدا سازه با پروفیل کمکی تقویت شود.

شش، تعویض کامل آبرو. زمانی که بیش از چهل درصد طول آبرو دچار پوسیدگی عمیق، دفرمگی شدید یا پارگی باشد، تعمیر مقطعی مقرون به صرفه و ماندگار نیست. در این حالت کل مسیر را با ورق نو با ضخامت بیشتر، ترجیحا یک میلی متر به بالا و با پوشش گالوانیزه گرم عمیق تعویض کنید. در هنگام ساخت آبروی جدید، لبه بیرونی را یک خم کوچک به سمت داخل بدهید تا مقاومت لبه بیشتر شود و آب در هنگام بارش شدید به بیرون پرتاب نشود.

 

عایق کاری و پوشش محافظ نهایی

پس از اتمام تعمیرات فلزی، عایق کاری نهایی عمر آبرو را چند برابر می کند. داخل آبرو را با یک لایه ضد زنگ اپوکسی یا قیری پایه آب بپوشانید. سپس می توانید از پوشش های مایع آب بند کننده بر پایه اکریلیک یا پلی اورتان که لایه ای یکپارچه و بدون درز ایجاد می کنند استفاده کنید. این پوشش ها خاصیت کشسانی دارند و ترک ناشی از انبساط و انقباض را تحمل می کنند. لبه های بالایی آبرو که با پوشش سقف در تماس است را نیز با چسب مخصوص آب بندی کنید تا آب از پشت آبرو به داخل نفوذ نکند.

 

برنامه نگهداری پیشگیرانه برای جلوگیری از خرابی دوباره

تعمیرات اضطراری همیشه پرهزینه تر از نگهداری منظم است. یک برنامه ساده اما منظم تنظیم کنید. هر شش ماه یک بار بازدید و لایروبی کامل، هر سال یک بار کنترل شیب و محکم بودن بست ها و سفت کردن پیچ ها، هر دو سال یک بار تجدید رنگ محافظ داخل آبرو، نصب توری آشغال گیر فلزی بر روی دهانه خروجی ها و تمیز کردن آن هر ماه در فصل پاییز، هرس کردن شاخه درختان نزدیک سوله، شستشوی لوله های قائم با فشار آب و ثبت تمام بازدیدها و تعمیرات در دفتر نگهداری سوله. در مناطق با بارش برف سنگین، پس از هر برف سنگین، برف جمع شده در آبرو را با احتیاط تخلیه کنید تا فشار بیش از حد وارد نشود.

 

اشتباهات رایج که باید از آن پرهیز کرد

استفاده از چسب آکواریوم معمولی به جای چسب مخصوص فلز و فضای باز که در برابر آفتاب و سرما دوام ندارد. استفاده از ورق سیاه بدون پوشش گالوانیزه برای وصله که در کمتر از یک سال دوباره می پوسد. پوشاندن سوراخ با قیر خالی بدون زیرسازی فلزی که در گرما شل می شود و در سرما ترک می خورد. بستن خروجی آبرو برای جلوگیری از چکه که باعث سرریز شدن و آسیب بیشتر می شود. جوشکاری با آمپر بالا که ورق را می سوزاند و سوراخ می کند. و مهم تر از همه، کار کردن بدون رعایت ایمنی در ارتفاع.

 

جمع بندی

آبرو ناودانی سوله یک سامانه زنده و در معرض فرسایش دائمی است. تعمیر اصولی آن تنها چسباندن یک وصله نیست، بلکه نیاز به تشخیص درست علت، انتخاب مواد مناسب، اجرای دقیق شیب و آب بندی و در نهایت اجرای یک برنامه نگهداری منظم دارد. با رسیدگی به موقع، می توان با هزینه ای اندک از هزینه های بسیار بزرگ ناشی از نفوذ آب به داخل سالن تولید، آسیب به سازه اصلی و توقف کار جلوگیری کرد.